Wiele biblijnych wydarzeń dokonywało się na górach i wzgórzach. Mojżesz otrzymał Dekalog na górze Synaj, słynne kazanie Jezusa wygłoszone zostało na Górze Błogosławieństw, Góra Oliwna była miejscem gdzie Jezus przygotowywał się do męki i śmierci. Na górze Tabor nastąpiło Przemienienie Chrystusa, do którego nawiązują teksty liturgiczne z II Niedzieli Wielkiego Postu. W Polsce najbardziej znanym z kultu religijnego wzgórzem jest Jasna Góra w Częstochowie. Wzniesienia i szczyty w naszej archidiecezji także są miejscem lokalizacji kościołów i bazylik.
Kiedy w Puławach lub Chełmie ktoś mówi, że idzie do kościoła „na górce”, oczywiste jest do jakiej świątyni się wybiera. Usytuowane na wzgórzach kościoły potoczną nazwę uzyskały ze względu na powstanie w najwyższych punktach miast.
Parafia pw. Wniebowzięcia NMP w Puławach obchodzi w tym roku 100-lecia istnienia, ale kościół pod takim samym wezwaniem jest o ponad sto lat starszy. Pierwotnie świątynia była kaplicą pałacową w dobrach rodu Czartoryskich, który w decydujący sposób wpłynął na historię miasta. Oprócz monumentalnego pałacu i pierwszego w dziejach Polski muzeum, Izabela i Adam Czartoryski ufundowali na górze w pobliżu swojej siedziby wyjątkową kaplicę. Projektantem był wybitny architekt, puławianin, Christian Piotr Aigner, konstruktor m.in. takich obiektów jak kościół św. Aleksandra w Warszawie czy pałaców w Przeworsku i Łańcucie. Wzorem dla puławskiego kościoła był rzymski Panteon, dlatego budowla ma kształt rotundy, wewnątrz znajduje się 12 kolumn jońskich a z góry okryta jest kopułą z rozetami. Budowana była zaledwie przez 3 lata (1800 – 1803). Wkrótce po otwarciu obiektu książęta Czartoryscy udostępnili kaplicę wszystkim wiernym (1819), co oznaczało duże udogodnienie ponieważ do tej pory jedyną świątynią w mieście był kościół św. Józefa we Włostowicach. Sto lat później bp Marian Fulman erygował przy kaplicy parafię.
Architektura puławskiego kościoła „na górce” i jego lokalizacja na wzniesieniu, obecnie w centrum miasta, sprawiają, że jest to jedna z najbardziej oryginalnych świątyń w diecezji. Dodatkowego uroku dodają kamienne schody wiodące do kaplicy od ul. Piłsudskiego, nasuwające skojarzenia z wersetem biblijnym „Chodźcie, wstąpmy na górę Pańską!” (Iz 2,3).
TYSIĄC LAT KULTU NA GÓRZE CHEŁMSKIEJ
Z którejkolwiek strony wjeżdżamy do Chełma na horyzoncie dominuje dzwonnica i wieże bazyliki pw. Narodzenia NMP. To chełmski kościół „na górce”. Cała Góra Chełmska, wybijająca się ponad 200 m n.p.m. od ponad tysiąca lat jest świadkiem ważnych wydarzeń historycznych i religijnych. Ze względu na usytuowany pierwotnie gród obronny i zamek księcia Romanowicza góra nazywana jest też Zamkową. Oprócz bazyliki kryjącej cudowny obraz MB, na rozległym terenie Góry Chełmskiej znajduje się kilka innych pięknych i wartościowych obiektów. W dobrym stanie zachował się dawny pałac biskupów unickich, rezydujących tam prawie przez 300 lat. Obok wznoszą się budynki klasztoru unickich mnichów, bazylianów, zlikwidowanego przez władze cesarskie wraz z kasatą unii w r. 1875. Trzeci okazały gmach to niegdysiejsza siedziba prawosławnego „Bractwa Bogurodzicy” w kształcie litery „L”. W ciągu budynków okalających bazylikę zwraca uwagę Brama Uściługska, najstarsza zabytek w mieście, dawniej będący częścią wałów obronnych. W obrębie Góry znajdują się również dwa cmentarze, prawosławny i wojenny oraz dobrze wkomponowane w historyczną przestrzeń współczesne rosarium. To wszystko sprawia, że Góra Chełmska jest miejscem świadectwa niezwykłej historii wschodniej Polski, z nieprzerwanym od wieków kultem Matki Bożej. Dodajmy, że dwa pozostałe najstarsze chełmskie kościoły, Rozesłania Ap. i franciszkański św. Andrzeja Ap. także zlokalizowane są na wzgórzu poniżej Chełmskiej Góry.
Idea wznoszenia kościołów na pagórkach została zrealizowana także na dawnym wzgórzu zamkowym w Wąwolnicy, gdzie od poł. XIV w. istniała świątynia z kultem MB Kębelskiej, a dziś góruje jej sanktuarium.
KOŚCIOŁY NA LUBELSKICH WZNIESIENIACH
Jedna z legend mówi, że Lublin został zbudowany na siedmiu górach, podobnie jak Rzym czy choćby Przemyśl. Nie doliczymy się tylu większych wzniesień w mieście, ale te najważniejsze zajęte są przez kościoły, dotyczy to także współczesnej architektury kościelnej. Na trzech najdawniej zamieszkałych lubelskich wzgórzach, Czwartkowym, Zamkowym i Staromiejskim już we wczesnym średniowieczu pojawiły się świątynie, które nadały religijny charakter wizerunkowi Lublina. Historycznie najstarsze wzgórze na Czwartku było początkowo osadą obronną, przy niej zbudowano kościół św. Mikołaja, datowany według niektórych historyków na w. X., do dzisiaj góruje nad północną częścią śródmieścia. Na wzgórzu Staromiejskim pod koniec XIII w. osiedlili się dominikanie, na początku powstał tam klasztor, a po nim pierwszy kościół zakonny, dzisiaj w jego miejscu wznosi się bazylika św. Stanisława z relikwiami Krzyża Św. Trzecią historycznie świątynią Lublina, położoną na tym samym wzgórzu w odległości stu metrów od dominikanów, był kościół św. Michała, zburzony w 1855 r. Współcześnie wyeksponowano fragmenty dawnego kościoła w postaci ok. metrowej wysokości fundamentów. Pomiędzy wzgórzem Staromiejskim i Czwartkowym znajduje się Góra Zamkowa, zawdzięczająca nazwę królewskiemu zamkowi ufundowanemu z woli króla Kazimierza Wielkiego. Sama forteca była wielokrotnie burzona i przebudowywana, od zniszczenia zachowała się jedynie kaplica Trójcy Świętej oraz fragment baszty. Stanowią one jeden z najcenniejszych zabytków średniowiecznej sztuki gotyckiej w Polsce, obecnie okazyjnie używany dla celów kultu religijnego. Unikatowy charakter kaplicy z XV w. freskami zdecydował o nadaniu jej statusu zabytku klasy zerowej. Panoramę lubelskich kościołów na wzgórzach uzupełnia archikatedra przylegająca do wzgórza Staromiejskiego oraz przyszpitalny kościół oo. karmelitów trzewiczkowych niedaleko wzgórza na Czwartku. Wieże wspomnianych kościołów robią duże wrażenie na przyjeżdżających do miasta zwłaszcza od strony wschodniej, stanowią piękne świadectwo chrześcijańskiej tradycji grodu nad Bystrzycą. Tylko jedne znane ze średniowiecza wzgórze miejskie, zwane Grodziskiem, zajmowane jest przez stary kirkut na Kalinowszczyźnie.
Szybko rozbudowujący się po II wojnie Lublin lokował się na kolejnych górkach. Temu procesowi od końca lat 70-tych ub. wieku towarzyszyło wznoszenie nowych kościołów. Bardzo dobrze wkomponowany w krajobraz osiedla jest kościół św. Józefa na wzgórzu wokół którego powstało Lubelskie Osiedle Mieszkaniowe (LSM). W najnowszych dzielnicach miasta także zadbano, aby świątynie powstały na szczytach wzniesień, przez co są dobrze eksponowane. Dotyczy to np. Szerokiego z imponującym kościołem pw. Trójcy Świętej czy Sławina, gdzie oo. bernardyni zbudowali ładną bryłę świątyni p.w. św. Brata Alberta.
Górujące nad miastami wieże kościołów odzwierciedlają nie tylko historię, mogą także wzywać do „sursum corda”, wzniesienia serc ku Temu, któremu miejsca kultu są poświęcone.
